TCMB ÖDEME SİSTEMLERİ

TARİHÇE

1211 sayılı TCMB Kanunu’nun 4. Maddesinde “Türk Lirasının hacim ve tedavülünü düzenlemek, ödeme ve menkul kıymet transferi ve mutabakat sistemleri kurmak, kurulmuş ve kurulacak sistemlerin kesintisiz işlemesini ve gözetimini sağlayacak düzenlemeleri yapmak, ödemeler için elektronik ortam da dâhil olmak üzere kullanılacak yöntemleri ve araçları belirlemek” TCMB’nin temel görevleri arasında belirtilmektedir. Bu kapsamda; TCMB tarafından 1992 yılında Elektronik Fon Transfer (EFT) Sistemi, 2000 yılında da Elektronik Menkul Kıymet Transfer (EMKT) Sistemi kurulmuştur.

1992 yılında faaliyete geçen ilk EFT Sistemi, 2000 yılında gerçekleştirilen, olağanüstü durumlarda kullanılmak üzere verilerin eşanlı olarak yedeklendiği Olağanüstü Durum Merkezinin de faaliyete geçtiği yeniden yapılandırmayla yerini ikinci nesil EFT Sistemine bırakmıştır. TCMB’nin 2011-2013 döneminde kendi insan kaynağı ve teknik imkânlarıyla yürüttüğü projeler sonucunda işlevsel bir ayrıma gidilerek, EFT Sistemi yüksek tutarlı ve zamanı kritik bankacılık ödemelerini işleyen Bankalararası TL Aktarım Sistemi ile düşük tutarlı perakende ödemeleri işleyen Müşterilerarası TL Aktarım Sistemi olmak üzere iki bileşene ayrılmıştır. Böylelikle, Müşterilerarası TL Aktarım Sistemi 7 Aralık 2012 tarihinde, yeni nesil Bankalararası TL Aktarım Sistemi ise 12 Temmuz 2013 tarihinde hizmet vermeye başlamıştır.

Elektronik Menkul Kıymet Transfer (EMKT) Sistemi ise menkul kıymetlerin saklanmasının, bankalar arasında aktarımının ve mutabakatının elektronik ortamda, gerçek zamanlı ve kaydi olarak yapılmasını sağlamaktadır. TCMB Ödeme Sistemleri yeniden yapılandırma programı çerçevesinde geliştirilen ikinci nesil EMKT Sistemi 12 Temmuz 2013 tarihinde faaliyete geçmiştir.

TCMB tarafından yapılan piyasa ihalelerine ilişkin işlem akışlarının herhangi bir fon veya kıymet transferi içermeyen bilgi mesajları, operasyonel riskleri azaltmak amacıyla, ayrı bir platforma taşınarak 30 Eylül 2012’den itibaren İhale Sistemi (İhS) üzerinden iletilmeye başlanmıştır.

EFT Sistemi ile EMKT Sistemi “TCMB Ödeme Sistemleri” olarak adlandırılmaktadır.

TCMB ÖDEME SİSTEMLERİNİN ÖNEMİ

TCMB, bu tür sistemlerin ülke ekonomileri üzerindeki olumlu etkilerini göz önüne alarak bankacılık sektörü için gerekli gördüğü Ödeme Sistemlerini kurmuştur.

Bir ülkede sağlıklı, güvenli, risksiz ve süratli çalışan bir ödeme sistemi yalnızca genel anlamda ülke ekonomisi, mali sistem ve para politikası yönünden değil; aynı zamanda ekonomik dünyanın içerisinde yer alan kuruluşlar ve bireyler için de önem taşımaktadır.

Ödeme sistemlerinde oluşabilecek herhangi bir tıkanıklık zincirleme olarak, bankaları, üretim sektörünü, bireyleri ve sonuçta ülke ekonomisinin çalışmasını etkileyebilir. Dolayısıyla, normal koşullarda varlığı hissedilemeyen bu altyapı, ülkemiz için stratejik öneme sahiptir.

Eğer bu sistem olmasaydı, Ödeme Sistemlerinde bir günde dolaşan milyarlarca Türk Lirası ya fiziksel olarak dolaşacak ya da bankalar arasındaki havale talimatları yoluyla hesaplara en az bir gün süreli bekleme ile geçebilecekti. Oysa Ödeme Sistemleri sayesinde bankalar ile banka müşterileri hesaplarındaki parayı ve para hareketlerini anlık olarak izleyebilmekte, böylece yatırımlarına süratle yön verebilmektedirler.

Bugün, TCMB Ödeme Sistemlerinin sayesinde kuruluşlar ve bireyler, bankalarının kendilerine sunduğu telefon bankacılığı ve internet bankacılığı hizmetlerini kullanarak, diğer şahıslara yönelik ödemelerini, kredi kartı borçlarını, telefon, doğalgaz, elektrik, su, yakıt, okul taksiti gibi birçok türdeki ödemelerini anında gerçekleştirebilmektedirler.

TCMB ÖDEME SİSTEMLERİNDE İŞLEM AKIŞI

Diyelim ki, siz hesabınızın bulunduğu A Bankasına giderek, B Bankasında hesabı olan bir şahsa ödeme göndermek istiyorsunuz (Bkz. Şekil, Adım 1).

A Bankası, işlemi gerçekleştirmek için TCMB Ödeme Sistemine gönderici ve alıcı bilgileri, ödeme tutarı gibi gerekli bilgileri içeren bir ödeme mesajı yollar (Adım 2).

TCMB Ödeme Sistemi gelen mesajı anında işleme koyar. A Bankasının EFT hesabında yeterli bakiye varsa, ödeme tutarı birkaç saniyede A Bankasından B Bankasına aktarılır (Adım 3). Gönderen bankanın TCMB Ödeme Sistemindeki hesap bakiyesi bu ödeme için yeterli değilse, ödeme mesajı bekleme kuyruğuna konur.

B Bankası gelen ödemeyi alıcının hesabına kaydeder (Adım 4). TCMB Ödeme Sistemlerinde işlemler çok hızlı gerçekleşmekle birlikte, bazen A ve B Bankalarının bu havaleyle ilgili yaptığı işlemlere ve dâhili uygulamalara bağlı olarak müşterilere yansıyan gecikmeler olabilmektedir.

Sistem bir alacaklandırma sistemidir. Başka bir deyişle, bir banka TCMB Ödeme Sistemlerini kullanarak başka bir bankanın hesabına para yollayabilir, ancak başka bankanın hesabından kendi hesabına para çekemez.

Sistemde mutabakatı yapılmış (hesabı kesinleştirilmiş) mesajı iptal etmek mümkün değildir. Herhangi bir işlem hatası yapılması durumunda, A ve B Bankalarının karşılıklı anlaşması gerekir.

TCMB ÖDEME SİSTEMLERİNE İLİŞKİN TEMEL BİLGİLER

TCMB Ödeme Sistemleri, Türk lirası ödeme işlemlerini bankalar ve müşterileri arasında elektronik ortamda gerçekleştiren EFT Sistemi ile Devlet İç Borçlanma Senetleri, likidite senetleri gibi menkul kıymetlerin aktarımını sağlayan EMKT Sisteminden oluşur. Sistemlerin sahipliği ve işletimi TCMB’ye aittir. Sistemlere ilişkin kurallar “TCMB Ödeme Sistemleri İşletim Kuralları” belgesi ile belirlenmiştir.

TCMB Ödeme Sistemleri,

sağlamıştır.

Böylelikle, kuruluşlar ve bireyler, bankalarının kendilerine sunduğu internet bankacılığı, mobil bankacılık ve ATM hizmetlerini de kullanarak, diğer şahıslara yönelik ödemelerini, kredi kartı borçlarını, fatura ödemesi, okul taksiti gibi birçok türdeki ödemelerini hızlı bir şekilde gerçekleştirebilmekte ve para hareketlerini anlık olarak izleyebilmektedir.

Bunların yanı sıra, TCMB Ödeme Sistemleri TCMB’nin para politikası uygulamasının etkinliğini artırmaktadır.

Çalışma saatleri

TCMB Ödeme Sistemleri resmi tatil günleri dışında hafta içi her gün 08.30 - 17.30 saatleri arasında çalışmakta, yarım işgünlerinde ise sistemler saat 13.00’te kapanmaktadır. Bankalarca müşteri ödemelerinin gerçekleştirilmesi açısından farklı çalışma saatleri belirlenebilmektedir.

Geri dönülemezlik ilkesi

TCMB Ödeme Sistemlerinde hesaplara işlenen ödemeleri iptal etmek mümkün değildir. Ödemeler ancak alıcı banka tarafından iade edilebilir. Hatalı ödemelerin iade edilmesi için müşterilerin kendi bankalarına başvurmaları gerekmektedir.

İşlem süreleri

TCMB Ödeme Sistemlerinde bankalar arasında yapılan ödemeler bir saniyeden daha kısa sürede, müşteriler arası perakende ödemeler ise ortalama 30 saniye içerisinde işlenerek alıcı bankaların hesaplarına aktarılır.

Ödemeler, gönderici bankanın hesap bakiyesi yeterli olmak şartıyla, bekletilmeden alıcılarına iletilmektedir. Başka bir deyişle, sistem aracılığıyla gerçekleştirilen ödemeler gönderen bankanın bakiyesi yeterli ise TCMB Ödeme Sistemlerinde beklememekte, herhangi bir onaya tabi olmamakta, ancak gönderici ve alıcı bankaların kendi iç iş akışları dâhilinde farklılaşan sürelerde müşteri hesaplarına geçmektedir. Müşterilerin iki banka arasındaki ödeme işlemleri hakkında alıcı ve gönderici bankalarla iletişim kurması gerekmektedir.

Katılım koşulları

TCMB Ödeme Sistemlerine Türkiye’de faaliyette bulunan bankalar katılımcı olabilmektedir. Ayrıca Merkezi Kayıt Kuruluşu da EMKT Sisteminin katılımcısıdır.

Sisteme katılmak isteyen bankaların;
a) TCMB’ye bankacılık izin ve yetki belgeleri ile yazılı olarak başvurması,
b) Katılımlarının TCMB tarafından uygun görülmesi,
c) TCMB Ödeme Sistemleri Katılımcı Sözleşmesini imzalaması,
ç) TCMB nezdinde hesabının bulunması,
d) Türkiye Bankalar Birliği nezdindeki işlemleri tamamlaması,
e) Gerekli teknik hazırlıkları tamamlaması
gerekmektedir.

Ücretlendirme

TCMB, kar amacı gütmeksizin, yatırım ve işletim giderlerinin karşılanması amacıyla bankalardan gönderdikleri mesajlar için ücret almaktadır. TCMB EFT mesajlarından 2017 yılında geçerli olan tarifeye göre, tutarı 8.000 TL’den az olan ödemeler için 20 Krş, tutarı 874.000 TL’yi aşan ödemelerden en çok 21,85 TL olmak üzere tutara bağlı olarak orantılı mesaj ücreti almaktadır. Bankalar müşterilerine farklı ücret tarifeleri uygulayabilmektedirler.

Ayrıntılı bilgi için:
TCMB Genel Ağ Sayfası

TCMB ÖDEME SİSTEMLERİNİN ULUSLARARASI STANDARTLARA UYUMU

Uluslararası Mutabakatlar Bankasının Ödemeler ve Piyasa Altyapıları Komitesi (BIS CPMI) ile Uluslararası Menkul Kıymetler Komisyonları Örgütü (IOSCO) tarafından yayımlanan Finansal Piyasa Altyapılarına İlişkin Prensipler (FPAİP), finansal piyasa altyapılarının değerlendirilmesinde ve gözetiminde temel standart olarak kabul edilmektedir.

TCMB Ödeme Sistemlerinin bileşenleri olan EFT Sistemi ve PÖS’ün ödeme sistemleri için, EMKT Sisteminin ise menkul kıymet mutabakat sistemleri ve merkezi saklama kuruluşları için geçerli prensiplere göre değerlendirilmekte ve gerekli düzenleme ve müdahalaeler yapılarak uluslararası standartlara uyumu sağlanmaya çalışılmaktadır.

Sistemlerin FPAİP’e uygunluğunu FPAİP Beyan Çerçevesi ve Değerlendirme Metodolojisinde belirtilen şekilde özet olarak raporlayan kamu beyanı Türkçe ve İngilizce olarak hazırlanarak Bankamız internet sitesinde yayımlanmaktadır.

Ayrıntılı bilgi için:
TCMB Genel Ağ Sayfası

ULUSLARARASI ÖDEMELER

Uluslararası ödemeler genellikle SWIFT (Dünya Bankalararası Finansal İletişim Birliği) kanalıyla muhabir bankalar aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. TCMB de 1989 yılından beri SWIFT üyesidir. Ancak TCMB, SWIFT’in Türkiye’deki merkezi veya işleticisi olmayıp diğer bankalar gibi SWIFT sisteminin bir kullanıcısıdır. TCMB’nin diğer bankaların SWIFT işlemlerine dahli söz konusu değildir. Bu nedenle, SWIFT aracılığı ile yapılan ödemeler için ilgililerin kendi bankaları ile irtibata geçmesi gerekmektedir.

TCMB’NİN ÖDEME SİSTEMLERİNE İLİŞKİN HEDEF VE POLİTİKALARI

1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu ve 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun ile ödeme ve menkul kıymet mutabakat sistemleri (sistemler) alanında Bankamıza bazı görev ve yetkiler verilmiştir.

Bu çerçevede, 28/6/2014 tarih ve 29044 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemlerinin Gözetimi Hakkında Yönetmeliğin 5 inci maddesinin beşinci fıkrasında, Bankamız tarafından gözetim faaliyetleri ile ulaşılması hedeflenen amaçların ve gözetim faaliyetlerinde izlenecek politikaların kamuoyuna duyurulacağı düzenlenmiştir.

Bu kapsamda, söz konusu ulusal düzenlemeler ve uluslararası uygulama ve standartlar dikkate alınarak Bankamızın ödeme ve menkul kıymet mutabakat sistemleri ve bu alanda gerçekleştireceği gözetim faaliyetleri ile ilgili temel hedefi; “sistemlerin güvenli, kesintisiz, etkin ve verimli bir şekilde işlemesini sağlamak”tır.

Finansal istikrarın sağlanması ve para politikalarının etkin bir şekilde yürütülmesi açısından büyük önem arz eden söz konusu hedefe ulaşabilmek amacıyla Bankamızın yürüttüğü temel politika ve faaliyetler ise aşağıda yer almaktadır:

11211 Sayılı Kanun, 4 üncü Madde: “Bankanın temel görev ve yetkileri şunlardır: ..... (I/f) Türk Lirasının hacim ve tedavülünü düzenlemek, ödeme ve menkul kıymet transferi ve mutabakat sistemleri kurmak, kurulmuş ve kurulacak sistemlerin kesintisiz işlemesini ve gözetimini sağlayacak düzenlemeleri yapmak, ödemeler için elektronik ortam da dahil olmak üzere kullanılacak yöntemleri ve araçları belirlemek,.....”

26493 Sayılı Kanun 4 üncü Madde: (3)“Banka, sistemlerin sorunsuz ve kesintisiz işlemesini sağlamak üzere gerekli düzenlemeleri yapmaya yetkilidir.”

6493 Sayılı Kanun 8 inci Madde: (1) “Banka kurulmuş ya da kurulacak olan sistemlerin kesintisiz işletimini sağlamak üzere gözetimini yapmaya yetkilidir.”

31 Eylül 2014 tarihinden itibaren Ödeme ve Mutabakat Sistemleri Komitesinin (Committee on Payment and Settlement Systems-CPSS) adı Ödemeler ve Piyasa Altyapıları Komitesi (Committee on Payments and Market Infrastructures-CPMI) olarak değişmiştir.

TCMB ÖDEME SİSTEMLERİNİN DİĞER ÖDEME SİSTEMLERİ İLE İLİŞKİSİ

TCMB Ödeme Sistemleri Türkiye’deki diğer ödeme sistemlerini işleten Takasbank (Borsa İstanbul’da gerçekleştirilen işlemler-netleştirme), Bankalararası Kart Merkezi (BKM) (kredi kartları-netleştirme), Bankalararası Takas Odası Merkezi (BTOM) (çek-netleştirme) ile birebir ilişki içerisindedir. Diğer sistemlerde netleştirilen tutarların EFT’de Merkez Bankası parası ile mutabakatı sağlanmaktadır. Bununla birlikte EFT, Elektronik Menkul Kıymet Transfer (EMKT) Sistemi ile Devlet İç Borçlanma senetlerinin (DİBS) mutabakatında Ödeme Karşılığı Teslimat (ÖKT) çerçevesinde bütünleşik bir yapıya sahiptir. Mevcut durumda EFT’yi Müşterilerarası TL Aktarım Sistemi ve Bankalararası TL Aktarım Sistemi oluştururken, aslen bir ödeme sistemi olmayıp haberleşme sistemi olan İhale Haberleşme Sistemi (İhS) de TCMB Ödeme Sistemlerine destek vermektedir. Sistemin diğer sistemlerle ilişkisi aşağıdaki şemada gösterilmektedir.

TCMB ÖDEME SİSTEMLERİNE İLİŞKİN RAKAMLAR

EFT Sisteminin işletime geçtiği 1992 yılı boyunca sistemde toplam 534.853 işlem gerçekleşmiştir. Yıllar geçtikçe EFT Sisteminin tüm bankalar arası ödemeleri kapsamına alması ve müşteri bankacılığı alanında yaygın bir kullanıma ulaşması sonucunda, yıllık işlem adedi önemli oranda artmış ve bu rakam 2016 yılı için 377.299.097 işleme ulaşmıştır.

Parasal değerler yönünden bakıldığında ise 2006’da 15 trilyon TL (2006 yılı ABD Doları karşılığı yaklaşık 10 trilyon) olan bu değer; 2016 yılı sonunda 56 trilyon TL (2016 yılı ABD Doları karşılığı 18 trilyon) değerine ulaşmış bulunmaktadır.

TCMB Ödeme Sistemlerinden Geçen Toplam Mesaj Adedi (Milyon Adet)

TCMB Ödeme Sistemlerinden Geçen Toplam Ödeme Tutarı (Trilyon TL)